Chitragupta

मीच माझा चित्रगुप्त

लहानपणापासून आपण एक कथा ऐकत आलो आहोत. माणूस आयुष्यभर जे कर्म करतो त्याची नोंद चित्रगुप्त ठेवतो. मृत्यूनंतर त्याच हिशेबावरून स्वर्ग की नरक हे ठरते.

ही कथा फक्त पुराणातील एक प्रसंग आहे का? की त्यामागे मानवी मानसशास्त्र, कर्म आणि चेतनेचे एक गूढ सत्य दडलेले आहे?

माझ्या मते, चित्रगुप्त हा कुठेतरी स्वर्गात बसलेला देवदूत नसून प्रत्येक माणसाच्या अंतर्मनात अखंड कार्यरत असलेली एक प्रक्रिया आहे.

"चित्र" म्हणजे आपल्या चेतनेत कायमची कोरली जाणारी प्रत्येक प्रतिमा.

आपण जे पाहतो, ऐकतो, बोलतो, विचार करतो, अनुभवतो, प्रेम करतो, द्वेष करतो, फसवतो, मदत करतो किंवा दुखावतो, त्या प्रत्येक क्षणाचे एक सूक्ष्म चित्र आपल्या चेतनेवर उमटत असते.

आणि "गुप्त" म्हणजे हे सर्व कुठेही बाहेर न दिसता, अत्यंत गुप्तपणे आपल्या अंतरंगात साठवले जात असते.

म्हणूनच चित्रगुप्त म्हणजे आपल्या चेतनेत गुप्तपणे जतन होणाऱ्या आपल्या जीवनातील प्रत्येक अनुभव, प्रत्येक विचार आणि प्रत्येक कर्माचा जिवंत संग्रह.

यालाच आपण कर्माचा लेखाजोखा म्हणतो.

कर्माचा नियम म्हणजे बाहेरून दिलेली शिक्षा नव्हे

कर्माचा नियम हा शिक्षा देण्यासाठी निर्माण केलेला नियम नाही. तो कारण आणि परिणामाचा नियम आहे. प्रत्येक कृती एक ठसा निर्माण करते. प्रत्येक ठसा एक विचार बनतो. विचार सवय बनतो. सवय स्वभाव बनते. आणि स्वभावच आपल्या भवितव्याची निर्मिती करतो.

आपण जगाला जितके फसवू शकतो, तितके स्वतःच्या चेतनेला कधीच फसवू शकत नाही.

आपल्या आतला चित्रगुप्त प्रत्येक गोष्ट नोंदवत असतो.

तो कोणत्याही पक्षपाताशिवाय.

कोणत्याही लाचेविना.

कोणत्याही शिफारशीविना.

स्वर्ग आणि नरक कुठे आहेत?

आपण म्हणतो, देव वर आहे.

आकाशात आहे.

स्वर्गात आहे.

परंतु "वर" हा शब्द केवळ भौगोलिक दिशा नसून एक रूपक असू शकतो.

आपण जेव्हा बोट वर दाखवतो, तेव्हा प्रत्यक्षात आपण आपल्या डोक्याकडे, आपल्या चेतनेकडेच इशारा करत असतो.

आपल्या अस्तित्वातील सर्वोच्च केंद्र म्हणजे आपली जागरूकता.

तेथेच देवाचा प्रकाश आहे.

तेथेच चित्रगुप्त आहे.

आणि तेथेच कर्माचे परिणाम जन्म घेतात.

म्हणून स्वर्ग आणि नरक हे मृत्यूनंतर मिळणारे पत्ते नसून, आपल्या चेतनेत रोज निर्माण होणाऱ्या अवस्था आहेत.

जेव्हा मन शांत असते...

झोप निर्व्याज लागते...

निर्णय स्वच्छ असतात...

अंतःकरण हलके असते...

तेव्हा आपण स्वर्गात जगत असतो.

आणि जेव्हा अपराधीपणा, भीती, मत्सर, द्वेष, असत्य, अस्वस्थता आणि अंतर्गत संघर्ष सतत मनाला कुरतडत असतात, तेव्हा तोच नरक असतो.

त्यासाठी मृत्यूची वाट पाहावी लागत नाही.

देव न्यायाधीश नाही, तो साक्षी आहे

बहुतेक वेळा आपण देवाची कल्पना एका न्यायाधीशाप्रमाणे करतो.

पण कदाचित देव शिक्षा देत नाही.

तो फक्त साक्षी असतो.

आपली चेतना प्रत्येक कर्माची नोंद ठेवते.

त्या नोंदीतून विचार निर्माण होतात.

विचारातून व्यक्तिमत्त्व घडते.

आणि व्यक्तिमत्त्वातून जीवनाचे परिणाम निर्माण होतात.

यालाच आपण कर्मफल म्हणतो.

अंतिम प्रश्न

जर प्रत्येक विचार, प्रत्येक भावना आणि प्रत्येक कृती तुमच्या चेतनेत कायमची नोंदवली जात असेल...

तर तुम्ही आज कोणती चित्रे निर्माण करत आहात?

कारण शेवटी तुमच्या जीवनाचा हिशेब लिहिण्यासाठी वेगळ्या चित्रगुप्ताची गरज नाही.

तुमची चेतनाच तुमचा चित्रगुप्त आहे.

तीच प्रत्येक चित्र गुप्तपणे जतन करते.

तीच कर्माचा हिशेब ठेवते.

तीच तुमचा स्वर्ग घडवते.

आणि तीच तुमचा नरक निर्माण करते.

म्हणूनच कदाचित सर्वात मोठे आध्यात्मिक सत्य हेच आहे...

"मीच माझा चित्रगुप्त."

- मकरंद भट